Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Katılıma Uzanan Yeni Bir Bakış

TÜBA tarafından yayımlanan “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlıklı eser, kültürel mirasın herkes için anlaşılabilir ve katılıma açık hâle getirilmesini ele alıyor. Prof. Dr. Muzaffer Şeker ve Doç. Dr. Kevser Çınar’ın editörlüğünde hazırlanan kitap, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişimle sınırlamayarak engelli bireylerin ve kültürel yaşama katılımda güçlük çeken grupların deneyimlerini ve temsillerini merkeze alıyor.

Disiplinlerarası Bir Başvuru Kaynağı

Kitap; kültürel miras araştırmacılarından müze yöneticilerine, turizm profesyonellerinden mimarlara ve kamu politikaları uzmanlarına kadar geniş bir kesime hitap ediyor. Uluslararası araştırmacıların katkılarıyla hazırlanan çalışma, Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen iNCLUSION projesinin bilimsel çıktıları arasında yer alıyor ve TÜBA koordinasyonunda yürütülen proje kapsamında kaleme alındı.

Bölümlerde kuramsal tartışmaların yanı sıra literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler yer alıyor. Bu yapı, araştırma ile uygulama arasında köprü kurmayı amaçlıyor.

Dokunsal Sergilerden Duyulu Müzelere

Eserde ele alınan konular arasında kültürel miras turizminde erişilebilirlik, teknolojinin kapsayıcı deneyimlerdeki rolü, kültür kurumlarında katılım ve kapsayıcı eğitim bulunuyor. Görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergilerinden çok duyulu müze tasarımına, oyun temelli yaklaşımlardan çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına kadar çeşitli uygulamalar incelenmiş durumda.

Kitap ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım, göç ve aidiyet ilişkisi ile kamusal kültürel mirasa eşit erişim gibi başlıkları da kapsıyor. Bu çeşitlilik, kapsayıcılığın ulaşım sistemleri, kurumların çalışma biçimleri, kültürel anlatılar ve hangi toplulukların hafızasına yer verildiğiyle de ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.

Erişimden Katılıma

Prof. Dr. Muzaffer Şeker, sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafızanın, kimliğin ve toplumsal katılımın alanı olarak tanımlıyor. Şeker’e göre mirasın değeri, herkesin ona erişebilmesi, yorumlayabilmesi ve katkıda bulunabilmesiyle güçleniyor. Kapsayıcılığın yalnızca sosyal adalet meselesi olmadığını, bilimsel ve kurumsal bir sorumluluk taşıdığını da vurguluyor.

Doç. Dr. Kevser Çınar ise önsözünde, erişimin temel bir kültürel hak olduğunu ancak tek başına kapsayıcılık sağlamadığını belirtiyor. Çınar’a göre bir müzeye girebilmek, kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği veya karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Çınar, yapay zekâ, dijital hikâye anlatıcılığı, sanal ve artırılmış gerçeklik, podcast ve çok duyulu arayüzlerin erişimi genişletebileceğini belirtirken teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığının da altını çiziyor. Uygulamaların değeri, nasıl tasarlandıklarına, hangi deneyimleri temsil ettiklerine ve kullanıcıların geliştirme süreçlerine katılıp katılmadıklarına bağlı bulunuyor.